محاصره به جبر مىراندند « 1 » . از ميان نقاط مستحكم بين بخارا و سمرقند فقط دبوسيه و سرپل مقاومت كردند . و از اينجا چنين نتيجه توان گرفت كه افواج مغول در هر دو كرانهء رود زرافشان حركت مىكردند . از داستانى كه چان‌چون « 2 » در سال 1221 ميلادى / 618 هجرى دربارهء چنگيز خان شنيده بوده چنين بر - مىآيد كه مسير شخص چنگيز خان كرانهء شمالى رود بوده . ديديم كه خوارزمشاه براى دفاع از سمرقند « 3 » - شهر عمدهء ماوراء النهر - اهميت خاصى قايل بوده و بالطبع در آن شهر لشكريان بيشترى - بيش از ديگر شهرها - متمركز كرده بوده . بنا به گفتهء جوينى « 4 » در سمرقند 110000 لشكرى گرد آمده بوده كه 60000 از ايشان ترك و 50000 تاجيك بوده‌اند و نيز 20 زنجير فيل در آن شهر وجود داشته . بنا به قول نسوى عدهء لشكر فقط 40000 و در تأليف ابن اثير - 50000 و طبق گفتهء جوزجانى - 60000 بوده است ، مركب از تركان و تاجيكان و غوريان و خلجان و قرلغان . طغاى خان برادر تركان خاتون

--> ( 1 ) - واسيليف ، « تاريخ و باستانيها » ، ص 224 ؛ « تاريخ مغولان از روى منابع ارمنى » ، II ، 20 ؛ « سيرت جلال الدين » ، متن ، 53 ؛ ترجمه ، 91 . ( 2 ) - ترجمهء كافاروف ، 310 ؛ 76 . Bretschneider , « Researches » , vol . I , P . ( 3 ) - دربارهء محاصرهء سمرقند رجوع شود به ابن اثير ، چاپ تورنبرگ ، XII ، 241 - 240 ؛ 11 - 10 ، CMIZO , I ؛ جوزجانى ، ترجمهء راورتى ، II ، 80 - 979 ؛ ( چاپ ناسائو - ليس ، 340 - 339 ) ؛ جوينى ، چاپ قزوينى ، I ، 96 - 90 ؛ 136 - 131 . Schefer , « Chrestomatie Persane » , t . II , pp 240 - 534 . D ' Ohsson , « Histoire des Mongols » , t . I , pp . ( 4 ) - « سيرت جلال الدين » ، متن 36 ؛ ترجمه ، 63 - 62 .